معناشناسی «هدایت» با تأکید بر روش‌های آن در قرآن کریم

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 عضو هیأت علمی دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران(استاد)

3 عضو هیأت علمی دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه علوم تحقیقات، تهران، ایران(استادیار)

چکیده

هدف اساسی پژوهش، تحلیل نقش هدایتی کتاب آسمانی مسلمین قرآن کریم و تبیین بهره مندی از تعالیم رهایی‌بخش آن در زمینه "هدایت" است. روش این پژوهش تحلیلی و استنباطی و جمع آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و با فیش برداری می‌باشد. جامعه تحلیلی، تمام اسنادی است- دست اول و دست دوم- که درباره قرآن کتاب "هدایت" در دسترس می‌باشد. نمونه تحلیلی، شامل روایات معصومین و کتب تفسیر قرآن کریم در زمینه "هدایت" خواهد بود. روش نمونه گیری در این مطالعه هدفمند و بر اساس هدف تحقیق است. در این مقاله ابتدا مفهوم لغوی هدایت از کتاب‌های لغت و معنای اصطلاحی آن از تفاسیر و شرح‌ها استخراج شده است و سپس به بیان شرح و تفسیر آیات هدایتی قرآن کریم در حد بضاعت پرداخته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن در مسیر هدایت انسان "تبیان کل شیء" بوده و برای تکامل و تربیت فرد و جامعه در همه جنبه‌های معنوی و مادی رهنمود و دستورالعمل دارد. با جست‌وجو در آیات الهی، درمی‌یابیم که هدایت پذیری و هدایت ناپذیری در شکل‌ها و نام‌های مختلف و با ویژگی‌های گوناگون در قرآن مطرح شده که هر یک مستعد هرگونه کمال یا سقوطی برای انسان است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

ابن ابی الحدید، عبدالحمید. ۱۴۰۴ق، شرح نهج ‌البلاغه، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.

ابن اثیر، مبارک بن محمد. النهایة فی غریب الحدیث، نرم افزار گنجینه روایات نور.

ابن فارس، ابوالحسن احمد. 1404ق، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامیه.

انیس، ابراهیم و همکاران. 1371ش، المعجم الوسیط، ترجمه محمد بندرریگی، قم: انتشارات اسلامی.

بروجردی، سیدحسین. ۱۳۸۶ش، منابع فقه شیعه، تهران: فرهنگ سبز.

تاجدینی، علی. 1381ش، فرهنگ جاودان المیزان، تهران: مهاجر.

تفلیسی، ابوالفضل. بی‌تا، وجوه قرآن، ترجمه مهدی محقق، تهران: بی‌نا.

تیجانی سماوی، محمد. ۱۳۶۹ش، آنگاه هدایت شدم، ترجمه محمدجواد مهری، قم: بنیاد معارف اسلامی.

جعفری، محمدتقی. ۱۳۵۹ش، ترجمه و تفسیر نهج ‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

جعفری، محمدتقی. ۱۳۹۲ش، حرکت و تحول از دیدگاه قرآن، بی‌جا: بی‌نا.

جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۷۰ش، رسالت قرآن کریم، تهران: نشر فرهنگی رجاء.

جودی آملی، عبدالله. ۱۳۶۷ش، هدایت در قرآن، تهران: نشر فرهنگی رجاء.

حجتی، محمدباقر. ۱۳۶۰ش، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

حر عاملی، محمد بن حسن بن حسین. ۱۴۰۲ق، وسایل الشیعة إلی تسهیل مسائل الشریعة، تهران: المکتبة الاسلامیه.

حرانی، ابو محمدحسن بن علی بن حسین شعبه. ۱۳۶۷ش، تحت العقول عن آل الرسول، ترجمه احمد حیثی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.

خلیل جر. 1973م، فرهنگ لاروس، ترجمه حمید طبیبیان، تهران: انتشارات امیرکبیر.

دهخدا، علی‌اکبر. ۱۳۷۷ش، لغتنامه دهخدا، تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا.

رازی، ابوالفتوح. 1389ش، تفسیر روح الجنان وروح الجنان، تهران: المکتبة الاسلامیه.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد. ۱۴۱۶ق، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار العلم.

زرکشی، محمد. 1408ق، البرهان فی علوم القرآن، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا.

زمخشری، محمد بن عمر. 1856م، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل وعیون الاقأویل فی وجوه التأویل، بیروت: دار الکتاب العربی.

سجادی، سیدجعفر. 1338ش، فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، به اهتمام حسام الدین قهاری، تهران: بی‌نا.

سرمد، زهره. ۱۳۸۹ش، روش‌های تحقیق در علوم رفتاری، چاپ بیستم، تهران: انتشارات آگاه.

سیوطی، جلال الدین. ۱۴۱۱ق، الإتقان فی علوم القرآن، قم: زاهدی.

شریعتی، محمدتقی. ۱۳۶۵ش، تفسیر نوین، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

شیخ صدوق ابوجعفر، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی. ۱۳۶۲ش، أمالی، بیروت: اعلمی.

صاحب، اسماعیل بن عباد. 1414ق، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتاب.

طالقانی، محمود. ۱۳۴۸ش، پرتوی از قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار.

طباطبایی، سید محمدحسین. 1374ش، ترجمه تفسیر المیزان، ج 5، قم: انتشارات اسلامی.

طبرسی، فضل بن حسن. ۱۳۴۹ش، مجمع ‌البیان، ترجمه بدیع الزمان فروزانفر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

طبری، محمدبن جریر. 1421ق، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیه.

طریحی، فخرالدین. ۱۳۶۵ش، مجمع البحرین، انتشارات مکتبة المرتضویه.

طوسی، محمد بن حسن. 1409ق، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

علامه طبرسی، فضل بن حسن. ۱۳۶۰ش، مجمع ‌البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه مترجمان، تهران: انتشارات فراهانی.

قائمی، علی. ۱۳۶۴ش، شناخت، هدایت و تربیت، تهران: انتشارات امیری.

قرشی، علی اکبر. 1361ش، قاموس قرآن، تهران: انتشارات پیام.

متقی هندی، علی بن حسام الدین. بی‌تا، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، بیروت: مؤسسة الرساله.

محقق، محمدباقر. 1346ش، نمونه بینات در شأن نزول آیات، تهران: انتشارات اسلامی.

محقق، محمدباقر. 1364ش، تفسیر المحقق لمؤلف المحقق، تهران: انتشارات اسلامی.

مطهری، مرتضی. ۱۳۷۸ش، انسان کامل، قم: صدرا.

مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. ۱۳۷۴ش، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی. 1361ش، تفسیر القرآن الکریم، قم: بی‌نا.

میبدی، ابوالفضل رشیدالدین. بی‌تا، کشف الأسرار وعدة الأبرار، تهران: انتشارات امیرکبیر.

 

پایان‌نامه‌ها

جاویدان، تقی. ۱۳۷۲ش، «روش‌های هدایتی قرآن کریم»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم قرآنی و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.