رابطه حیات طیّبه و قناعت از منظر قرآن و تفاسیر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی دانشگاه الزهرا

2 عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور

3 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه اخلاق دانشگاه ادیان و مذاهب قم

چکیده

راجع به معنای حیات طیبه در میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را با سویه‌های اخروی مانند نعمت بهشت، معرفت الهی و طاعت خداوند تفسیر کرده‌اند و برخی نیز جنبه‌های دنیوی آن مانند قناعت، روزی طیب و رزق روزانه را به عنوان معنای حیات طیبه بر شمرده‌اند. برخی نیز با تفسیر حیات طیبه به مفهومی مانند سعادت، در تعریف آن هر دو سویه دنیوی و اخروی را لحاظ نموده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی از نوع اسنادی انجام شده است؛ پس از بررسی و تحلیل روایات و تفاسیر موجود، نشان می‌دهد که اولاً تعابیر متنوعی که راجع حیات طیبه بیان شده است با یکدیگر قابل جمع می‌باشند و ثانیاً جایگاه ویژه قناعت در این دسته روایات و تفاسیر، گویای آن است که اگرچه قناعت به لحاظ مفهومی متباین از حیات طیبه است اما به لحاظ مصداقی با آن تطابق تام دارد به نحوی که می‌توان قناعت را فصل مقوم و عنصر اصلی حیات طیبه به شمار آورد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم. ترجمه محمد مهدی فولادوند.

کتب عربی

ابن ابی حاتم، عبدالرحمان بن محمد. 1419ق، تفسیر القرآن العظیم، اسعد محمد طیب، ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.

ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن. 1422ق، زاد المسیر فی العلم التفسیر، عبدالرزاق المهدی، بیروت: دار الکتب العربی.

ابن عجیبه، احمد بن محمد. 1419ق، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره: نشر دکتر حسن عباس زکی.

ابن عطیر اندلسی، عبدالحق بن غالب. 1422ق، المحر والوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبد الاسلام عبد الشافی محمد، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو. 1419ق، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن منظور، محمد بن مکرم.1990م، لسان العرب، بیروت: دار الفکر- دار الصادر.

ابوالفتوح رازی، حسین بن علی محمد. 1408ق، روضة الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن، جعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

ابوصیان اندلسی، محمد بن یوسف. 1420ق، البحر المحیط، صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر.

بحرانی، هاشم بن سلیمان. 1416ق، البحران فی تفسیر القرآن، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة مؤسسة البعثة، تهران: بنیاد بعثت.

بغدادی، علاء الدین علی بن محمد. 1415ق، لباب التأویل فی معانی التنزیل، محمدعلی شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیة.

بغوی، حسین بن مسعود.1420ق، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، عبدالرزاق المهدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

بیضاوی، عبدالله بن عمر. 1418ق، انوار التنزیل واسرار التأویل، محمد عبد الرحمن المرعشلی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. 1418ق، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، شیخ محمدعلی معوض و شیخ عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ثعلبی نیشابوری، ابواسحاق احمد بن ابراهیم. 1422ق، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

حقی بروسوی، اسماعیل. بی تا، روح البیان، بیروت: دار الفکر.

دخیل، علی بن محمد علی. 1422ق، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

درویش، محی الدین. 1415ق، اعراب القرآن وبیانه، سوریه: دار الارشاد.

دشتی، محمد. 1384ش، نهج البلاغه، قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیر المؤمنین.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد. 1426ق، مفردات ألفاظ القرآن، صفوان عدنان داوودی، قم: طلیعة النور.

زحیلی، وهبة بن مصطفی. 1418ق، التفسیر المنیر فی العقیدةوالشریعة والمنهج، بیروت- دمشق: دار الفکر المعاصر.

زمخشری، محمود. 1407ق، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.

سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله. 1419ق، ارشاد الإذهان الی تفسیر القرآن، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

سبزواری، هادی بن مهدی. 1368ش، شرح منظومه سبزواری، شارح: محمدعلی گرامی، تهران: اعلمی.

سمرقندی، نصر بن محمد بن احمد. 1985م، تفسیر القرآن الکریم بحر العلوم، عبدالرحیم احمد الزقه، بغداد: مطبعة الارشاد.

سیدرضی، ابوالحسن محمد بن حسین. 1330ش، تلخیص البیان عن مجازات القرآن، محمدباقر سبزواری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

سیوطی، جلال الدین. 1404ق، الدر المنثور فی تفسیر الماثور، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.

شبّر، عبدالله.1410ق، تفسیر القرآن الکریم، قم: دار الهجرة.

شوکانی، محمد بن علی. 1414ق، فتح القدیر، دمشق- بیروت: دار ابن کثیر- دار الکلم الطیبة.

صافی، محمود بن علی. 1418ق، الجدول فی اعراب القرآن، دمشق- بیروت: دار الرشید- مؤسسة الإیمان.

طباطبایی، محمدحسین. 1360ش، رسالة الولایة، قم: مؤسسه اهل البیت(ع)- قسم الدراسات الاسلامیه.

طبرسی، فضل بن حسن. 1372ش، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو.

طبرسی، فضل بن حسن. 1377ش، جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم.

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. 1412ق، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.

طوسی، محمد بن حسن، بی‌تا، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

عاملی، ابراهیم. 1360ش، تفسیر عاملی، تهران: انتشارات صدوق.

فخر الدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر. 1420ق، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

فراهیدی، خلیل بن احمد. 1425ق، کتاب العین، تحقیق مهدی المخزرمی و ابراهیم السامرایی، تهران: اسوه.

فیض کاشانی، ملامحسن. 1415ق، تفسیر الصافی، حسین اعلمی، تهران: انتشارات الصدر.

قرطبی، محمد بن احمد. 1364ش، الجامع لاحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو.

قشیری، عبدالکریم بن هوازن. 1374ش، رساله قشیریه، ترجمه حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. 1368ش، کنز الدقائق وبحر الغرائب، حسین درگاهی، بی جا: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.

قمی، علی بن ابراهیم. 1367ش، تفسیر قمی، قم: دار الکتاب.

کاشانی، ملا فتح الله. 1423ق، زبدة التفاسیر، قم: بنیاد معارف اسلامی.

کلینی، محمد بن یعقوب. 1365ش، اصول کافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

مراغی، احمد بن مصطفی. بی تا، تفسیر المراغی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

مظهری، محمد ثناء الله. 1412ق، التفسیر المظهری، پاکستان: مکتبة رشدیه.

معلوف، لویس. 1383ش، المنجد فی اللغة، تهران: اسلام.

مکارم شیرازی، ناصر. 1421ق، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب.

میبدی، رشیدالدین احمد بن ابی سعد. 1371ش، کشف الأسرار وعدة الأبرار، علی اصغر حکمت، تهران: انتشارات امیرکبیر.

نووی جاوی، محمد بن عمر. 1417ق، مراح لبید للکشف المعنی القرآن المجید، محمد امین الصناوی، بیروت: دار الکتب العلمیه.

کتب فارسی

اصفهانی، سیده نصرت امین. 1361ش، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران: نهضمت زنان مسلمان.

امام خمینی، روح الله.1380ش، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

ثقفی تهرانی، محمد. 1398ق، روان جاوید، تهران: انتشارات برهان.

جعفری، محمدتقی.1360ش، شرح نهج البلاغه، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.

حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد. 1363ش، تفسیر اثنا عشری، تهران: انتشارات میقات.

شیرازی، سید رضی. 1387ش، زلال حکمت، تهران: اطلاعات.

فرامرز قراملکی، احد. 1385ش، روش شناسی مطالعات دینی، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

قرشی، سیدعلی اکبر. 1377ش، احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت.

معین، محمد.1380ش، فرهنگ فارسی یک جلدی، تهران: سرایش.

مکارم شیرازی ناصر و جمعی از نویسندگان. 1374ش، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

نجفی خمینی، محمدجواد. 1398ق، تفسیر آسان، تهران: انتشارات اسلامیه.

نراقی، ملا مهدی. 1377ش، علم اخلاق اسلامی، ترجمه جامع السعادت، جلال الدین مجتبوی، تهران: حکمت.