گونه‌های تأویل در روایات با تأکید بر روایات تفسیری صادقین(ع)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کاشان، کاشان

3 استادیار گروه حدیث جامعه المصطفی(ص) العالمیه، قم

چکیده

یکی از انواع تفاسیر قرآن مجموعه تفاسیری است که به عنوان تفاسیر روایی از آن‌ها یاد می‌شود. در این تفاسیر که مجموعه‌ای از روایات تفسیری است، این روایات هم از جهت مضمون و هم از جهت روش بیان تفسیری دارای انواع مختلفی می‌باشند. یکی از پربسامدترین روایات از حیث مضمون، روایات تأویلی است. از طرفی در تفاسیر عرفانی و حتی علم عرفان نیز بحث تأویل از مهم‌ترین مباحث مطرح‌شده می‌باشد. شناخت گونه‌های روایات تأویلی علاوه بر اینکه در فهم روایات تفسیری تأثیرگذار است، در شناخت نسبت میان این روایات و مباحث تأویل عرفانی نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی به بیان گونه‌های روایاتی که به نحوی در آن‌ها یا تأویل بیان شده و یا از نظر مصداقی تأویلی صورت گرفته است می‌پردازد. در نتیجه تحقیق گونه‌های متعدد و متنوعی از روایات تأویلی به دست آمد که از جمله آن‌ها تأویل طولی، عرضی، باطنی، ادبی- نحوی، ترکیبی، مجازی، خبری، انشایی، جری و تطبیقی و دلالی را می‌توان نام برد.

کلیدواژه‌ها


احسائی، ابن ابی جمهور. 1405ق، عوالی اللئالی، قم: انتشارات سید الشهداء.

بحرانی، سید هاشم. 1416ق، البرهان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، تهران: بنیاد بعثت.

برقی، احمد بن محمد بن خالد. ۱۳۷۱ق، المحاسن، تحقیق جلال الدین محدث، قم: دار الکتب الاسلامیه.

جوادی آملی، عبدالله. 1386ش‌، قرآن در قرآن(تفسیر موضوعی قرآن کریم)، چاپ هفتم، قم: مرکز نشر اسرا.

شاکر، محمد کاظم. 1381ش، روش‌های تأویل قرآن، چاپ دوم، قم: بوستان کتاب.

صدوق، محمد بن علی بن بابویه. 1361ق، معانی الأخبار، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: انتشارات جامعه مدرسین قم.

صدوق، محمد بن علی بن بابویه. 1377ش، الخصال، مترجم: محمد باقر کمره‌ای، تهران: کتابچی.

صدوق، محمد بن علی بن بابویه. ۱۳۹۸ق، التوحید، تحقیق حسین هاشمی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

صفار، محمد بن حسن. 1404ق، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.

طارمی راد، حسن. 1370ش، درباره تأویل، ترجمه: سلیمان حشمت رضا و راتکه برند، تهران: نشر کتاب مرجع.

طباطبائی، محمد حسین. 1386ش، قرآن در اسلام، به کوشش سید هادی خسروشاهی، چاپ اول، قم: بوستان کتاب‌.

طبرسی، احمد بن علی بن ابی‌طالب. 1403ق، الإحتجاج، چاپ اول، مشهد: نشر المرتضی.

عیاشی، محمد بن مسعود. ۱۳۸۰ق، تفسیر عیاشی، محقق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مطبعة العلمیة.

قمی، علی بن ابراهیم بن هاشم. 1404ق، تفسیر قمی، قم: مؤسسه دار الکتب الاسلامیه.

کلینی، محمد بن یعقوب. 1388ق، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، الطبعة الثالثة، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

کوفی، فرات بن ابراهیم. 1410ق، تفسیر فرات، تحقیق: محمد کاظم، تهران: وزارت ارشاد.

مازندرانی، محمد بن شهرآشوب. 1379ق، المناقب، قم: مؤسسه انتشارات علامه.

مجلسی، محمدباقر. 1403ق، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ناظمیان، رضا و همکاران. 1389ش، ترجمه تفسیر روایی البرهان، چاپ اول، تهران: نشر کتاب صبح با همکاری نهاد کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور.

واحدی، علی بن احمد. 1410ق، اسباب نزول القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیه.

 

مقالات و پایان‌نامه‌ها

ایازی، سید محمد. پاییز و زمستان 1388ش، «قرآن و اهل بیت»، مجله حدیث پژوهی، تهران، دوره 1، شماره 2‌.

محبی، مرضیه. 1391ش، «شاخص‌های گونه‌های روایات تفسیری از نگاه اهل بیت(ع)»، رساله دکتری، مدرسه بنت الهدی.

مرادی، محمد. 1397ش، «تأویل در روایات تفسیری»، قم: رساله دکتری، جامعة المصطفی العالمیة.

وحدتی شبیری، سیده زینب. 1392ش، «تحلیل گونه شناسی روایات تفسیری معصومین»، مجله حدیث و اندیشه، بهار و تابستان، شماره 15.

یزدان پناه، سید یدالله. بهار و تابستان 1392ش، «بررسی اصول و مبانی تأویل عرفانی از منظر روایات»، حکمت عرفانی، شماره 1، پیاپی 5.