مخاطبه با کلام ‌الله؛ الگوی تعامل با قرآن در بیان معصومین(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشکده علوم انسانی و هنر، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان. ایران

2 استادیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشکده علوم انسانی و هنر، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان. ایران

3 دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشکده علوم انسانی و هنر، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان. ایران

چکیده

قرآن دارای ماهیت ویژه زبانی است که در سراسر آن با تعدد متکلّم و مخاطب و به بیانی دیگر با چرخش و شکست مخاطب مواجه هستیم. سنّت و الگوی «مخاطبه با کلام‌ الله» حاکی از همین ویژگی زبانی است که در سیره معصومین(ع) متجلی بوده است. معصومین(ع) به هنگام قرائت، ارتباط دو سویه با قرآن برقرار کرده و در مقام گفت‌وگو و دیالوگ با قرآن، عباراتی را بیان می‌کردند. به عنوان مثال امیرالمؤمنین(ع) پس از تلاوت آیه ﴿سبّح اسم ربّک الأعلی﴾ می‌فرمودند: «سبحان ربّی الأعلی». این پژوهش با بررسی سیر تاریخی و استخراج و گونه‌شناسی چنین گزاره‌هایی، سعی دارد به الگویی جامع و مستند به سیره ائمه معصومین(ع) در تعامل با قرآن دست یابد. در این تحقیق که با روش تحلیلی- توصیفی انجام شده است، مشخص می‌شود، مخاطبه‌های اهل بیت(ع)، با قرآن گاه کلامی بود و گاه غیر کلامی. مخاطبه‌های کلامی ایشان نیز گاه برگرفته از عبارات قرآنی بود و گاه بدون استفاده از آن‌ها.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین. 1405ق، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم: دار سید الشهداء للنشر.
ابن بابویه، محمد بن علی. 1362ش، الخصال‏، علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین‏.
ابن بابویه، محمد بن علی. 1376ش، الأمالی، تهران: کتابچی‏.
ابن بابویه، محمد بن علی. 1378ش، عیون أخبار الرضا علیه السلام‏، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی‏، تهران: نشر جهان‏.
ابن بابویه، محمد بن علی.1398ق، توحید، محقق و مصحح: هاشم حسینی، ‏قم: جامعه مدرسین.
ابن بابویه، محمد بن علی. 1406ق، ثواب الأعمال وعقاب الأعمال‏، قم: دار الشریف الرضی للنشر‏.
ابن فارس، ابوالحسن احمد. 1389ق، معجم مقاییس اللغة، بتحقیق و ضبط عبدالسلام محمد هارون، مصر: شرکه مکتبه و مطبعه الحلبی.
ابن منظور، محمد بن مکرم جمال الدین. 1363ش، لسان العرب، قم: نشر ادب الحوزه.
انوری، حسن. 1381ش، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن.
باطنی، محمد رضا. 1373ش، زبان و تفکر، تهران: فرهنگ معاصر.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان. 1374ش، البرهان فی تفسیر القرآن‏، قم: مؤسسة البعثة.
جوادی آملی، عبدالله. 1372ش، شریعت در آینه‌ معرفت، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
جوادی آملی، عبدالله. 1378ش، قرآن در قرآن، قم: اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن‏. 1409ق، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏‏.
حسینی ‌شاه‌عبدالعظیمی، حسیـن بن احـمد. 1363ش، تفسیر اثنا­عـشرى، تـهران: انتشـارات میقات.
حمیری، عبد الله بن جعفر. 1413ق، قرب الإسناد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏.
خمینی، سیدمصطفی. 1376ش، تفسیر القرآن الکریم، تهران: عروج.
دهخدا، علی اکبر. 1377ش، لغتنامه دهخدا، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. 1412ق، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، دمشق- بیروت: دار العلم- الدار الشامیة.
زمخشری، محمود. 1407ق، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت: دار الکتب العربی.
سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله. 1406ق، الجدید فى تفسیر القرآن المجید، چاپ اول، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان. 1386ق، الإتقان فی علوم القرآن، بیروت: المکتبة التجاریة الکبری.
سیوطی، جلال‌الدین. 1404ق، الدر المنثور فى تفسیـر المأثور، قم: کتابخانه آیة ‌الله مرعشـی نجـفی.
شیرازی، صدر الدین. 1371ش، مفاتیح الغیب، ترجمه و تعلیق محمد خواجوی، تهران: مولی.
صفی علیشاه، حسن بن محمدباقر. 1378ش، تفسیر صفى، تهران: انتشارات منوچهری.
طباطبایی، محمدحسین. 1374ش، قرآن در اسلام، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. 1385ش، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. 1372ش، مجمع ‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.
طوسی، محمد بن الحسن.‏ 1407ق، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
عمید، حسن. 1390ش، فرهنگ فارسی عمید، تهران: اشجع.
عیاشی، محمد بن مسعود. 1380ق، تفسیر العیّاشی‏، محقق و مصحح: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة.
فراهیدی، خلیل بن احمد.1410ق، کتاب العین، قم: هجرت.
قرشی، سید علی اکبر. 1353ش، قاموس قرآن، قم: دار الکتب الاسلامیه.
قیطوری، عامر. 1382ش، قرآن و ساخت‌شکنی و بازگشت نشانه، تهران: کتاب طه.
کلینی، محمد بن یعقوب. 1407ق، الکافی، محقق و مصحح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
لسانی فشارکی، محمدعلی و حسین مرادی زنجانی. 1392ش، درآمدی بر مطالعات قرآنی در سیره نبوی، قم: نصایح.
متقی هندی. 1409ق، کنز العمال، بیروت: مؤسسة الرساله.
مجلسی، محمد باقر. 1326ش، جلاء العیون، به اهتمام حاج احمد و حاج محمود اخوان کتابچی، تهران: مطبعه اخوان کتابچی.
مجلسی، محمد باقر. 1403ق، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
مشیری، مهشید. 1388ش، فرهنگ زبان فارسی الفبایی- قیاسی، تهران: سروش.
مصطفوی، حسن‏. 1368ش، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. 1388ش، سیری در سیره نبوی، تهران: صدرا.
معین، محمد. 1388ش، فرهنگ فارسی معین، تهران: امیرکبیر.
مهیار، رضا. 1375ش، فرهنگ ابجدی عربی فارسی، تهران: اسلامی.
 
مقالات
شریف‌زاده یزدی، فاطمه و محمد جنتی‌فر. زمستان 1395ش، «اشارات قرآنی(تضمین و تلمیح) در صحیفه سجادیه»، فصلنامه مطالعات قرآنی، سال هفتم، شماره 28، صص 133-154.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. 1388ش، «قرآن و زبان رمزی و تأویلی»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، شماره 5، صص 137- 158.