تبیین رابطه فاعلیت خدا و انسان در قرآن با تأکید بر نظریات فخر رازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دکتری تخصصی الهیات و فلسفه و کلام سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران

2 دانشجوی دکتری الهیات، علوم قرآن و حدیث، واحد سمنان، دانشگاه ازاد اسلامی، سمنان، ایران

3 استادیار، دکتری تخصصی علوم و قرآن حدیث، سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران

چکیده

نقش انسان در افعال خود از مباحث مهم کلامی و تفسیری است، بدین معنا که آیا انسان در افعال خود قدرت انتخاب دارد و یا اینکه مجبور اراده الهی است و اراده او در انجام افعال نقشی ندارد؟ فخر رازی، فیلسوف، متکلم و مفسر بزرگ قرن ششم و هفتم، افعال انسان را مخلوق خدا دانسته و معتقد است که انسان در انجام افعال خود هیچ اختیاری از خود نداشته، و اراده و اختیار انسان را منافی با توحید در خالقیت و ربوبیت می‌داند. وی علم ازلی و گستره الهی را موجب جبری بودن افعال می‌داند و بیان می‌کند همانگونه که خدا، خالق انسان است، آفریدگار افعال او نیز می‌باشد. نگارنده به روش توصیفی تحلیلی، به کنکاش آرای فخر پرداخته و نظریه وی را متعارض با آیات قرآن و اصل علیت می‌داند. از دیگر نتایج این پژوهش، رابطه عرضی خالقیت خدا و انسان و تبیین رابطه ثبت اعمال انسان در ام‌الکتاب با جبری بودن انسان، می‌توان اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها


کتابنامه
قرآن‌کریم، ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی.
جوادی‌ آملی، عبدالله. 1392ش، تفسیر تسنیم، چاپ چهارم، قم: اسراء.
حلی، جمال‌الدین حسن بن یوسف. 1373ش، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، شرح علی‌ محمدی، چاپ سوم، قم: دار الفکر.
حلی، جمال‌الدین حسن بن یوسف. 1376ش، باب حادی عشر، شرح حسن‌ مصطفوی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
رازی، فخر. 1378ش، تفسیر کبیر، ترجمه علی‌اصغر حلبی، چاپ اول، تهران: اساطیر.
رازی، فخر. 1407ق، المطالب العالیة من العلم الإلهی، تصحیح سقا احمد حجازی، بیروت: دار الکتاب.
رازی، فخر. 1414ق، القضاء والقدر، تصحیح محمد معتصم بالله بغدادی، چاپ دوم، بیروت: دار الکتاب العربی.
رازی، فخر. 1420ق، التفسیر الکبیر، چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
رازی، فخر. ۱۹۸۴م، محصل أفکار المتقدمین والمتأخرین من العلماء والحکماء والمتکلمین، تقدیم وتعلیق عبد الرؤوف سعد، بیروت: دار الکتاب العربی.
رازی، فخر. 1992م، اسرار التنزیل وأنوار التأویل، تحقیق احمد حجازی السقا، چاپ اول، بیروت: دار الجیل.
سبحانی، جعفر. 1368ش، جبر و اختیار، تحقیق علی‌ ربانی‌گلپایگانی، چاپ اول، قم: مؤسسه تحقیقاتی سید الشهداء.
طباطبایی، محمدحسین. 1387ش، نهایت فلسفه: ترجمه نهایة الحکمة، ترجمه مهدی تدین، به کوشش هادی خسروشاهی، قم: بوستان کتاب قم(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
مصباح یزدی، محمدتقی. 1368ش، معارف قرآن، چاپ دوم، قم: مؤسسه در راه حق.
 
مقالات
سبحانی، جعفر. 1369ش، «جبر و اختیار از دیدگاه وحی و خرد»، شماره 11(مسلسل 47)، تهران: کیهان فرهنگی.