نمود باورهای اسلامی در نقیضه جریر در ردّ اخطل با تکیه بر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای زبان و ادبیات عرب دانشگاه یزد

چکیده

با ظهور دین اسلام، باورهای دینی در تمام جنبه‌های زندگی مسلمانان اعمّ از گفتار و رفتار نفوذ کرده و تأثیرات مهمی بر جای گذاشت. ادبیات نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین جنبه‌های جامعه چه در حوزه شعر و چه در حوزه نثر از این تأثیر بی‌بهره نماند. از آنجا که جریر، مسلمان بود و اسلام در زمان حیات او، دین حکومت و خلیفه رسمی آن به شمار می‌آمد، بنابراین زمینه لازم برای این شاعر جهت مفاخره بر رقیبان غیر مسلمان فراهم شد به طوری که در مناقضه اخطل مسیحی، دین و باورهای آن را به مثابه ماده اساسی استدلالات خویش در غلبه بر وی به کار گرفته است و هر آنچه که یک مسلمان می‌تواند به آن ببالد را به تصویر کشیده است. در این مقاله، هدف، بررسی دین باوری یا دین گریزی جریر نبوده، بلکه واکاوی محورها و ابعاد اندیشه‌های دینی شاعر در نقائضش با اخطل مورد نظر بوده است. محور اندیشه‌های دینی جریر، اثبات یکتاپرستی و همچنین اثبات عزّت مسلمانان و ذلّت تغلبیِان است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج البلاغه. ترجمه محمد دشتی.
ابن خلکان. لا تا، وَفَیات الأعیان وأنباءُ أبناءِ الزَّمان، تحقیق إحسان عبّاس، بیروت: دار صادر.
ابن سینا، ابوعلی. 1348ش، مَخارج الحُروف، ترجمه و تصحیح پرویز خانلری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. 
ابن هشام. لا تا، مُغنی اللَّبیب عن کُتُبِ الأعاریب، تحقیق محمد محی الدّین عبدالحمید، بیروت: دار الکتاب العربی.
ابوتمام، حببیب بن اوس. 1922م، نقائض جریر والأخطل، بیروت: دار المشرق.
الإصفهانی، ابوالفرج. لا تا، الأَغانی، بیروت: دار الکتب.
أنیس، إبراهیم و دیگران. 2004م، المُعجَم الوَسیط، مصر: مکتبة الشروق الدولیّة.
جریر، ابن عطیّه. لا تا، دیوان جریر بن عطیّة، شرح محمّد إسماعیل عبدالله الصاوی، مصر: مطبعة الصاوی.
جعفریان، رسول. 1384ش، آثار اسلامی مکّه و مدینه، تهران: نشر مشعر.
جوادی آملی، عبدالله. 1372ش، شریعت در آینه معرفت، چاپ اول، قم: مرکز نشر فرهنگی رجا.
جوادی آملی، عبدالله. 1386ش، سرچشمه اندیشه، تحقیق عباس رحیمیان، قم: انتشارات اسراء.
حسینی طهرانی، محمد حسین. 1391ش، معادشناسی، مشهد: انتشارات علامه طباطبایی.
دهخدا، علی اکبر. 1341ش، لغتنامه، تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور.
راغب اصفهانی، حسین بن محمّد. لا تا، مفردات ألفاظ القرآن، ط1، بیروت: دار القلم.
رُمّانی، ابوالحسن علی بن عیسی. 1407ق، معانی الحروف، مکّة المکرّمة: مکتبة الطالب الجامعی.
سبحانی، جعفر. 1372ش، فروغ ابدیّت، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
شجاعی، محمّد. 1386ش، معاد یا بازگشت به سوی خدا، تهران: شرکت سهامی انتشار.
شیخ طوسی، ابوجعفر محمّد بن الحسن. 1431ق، التبیان، تحقیق وتصحیح احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت: الأمیرۀ للطباعۀ والنشر والتوزیع.
صدرای شیرازی، محمد بن ابراهیم. 1354ش، المبدأ والمعاد، تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ضیف، شوقی. لا تا، تاریخ الأدب العربی(العصر الإسلامی)، ط7، مصر: دار المعارف.
طباطبائی، محمد حسین. 1363ش، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد باقر موسوی، قم: جامعه مدرّسین حوزه علمیّه قم.
طبرسی، حسن بن فضل. 1370ش، مکارم الأخلاق، قم: انتشارات شریف رضی.
عبّاس، حسن. 1998م، خصائص الحروف العربیة ومعانیها، دمشق: اتحاد الکتّاب العرب.
عَزام، محمّد. 2005م، شعریّه الخطاب السردی، دمشق: منشورات الکتّاب العرب.
الغرفی، حسن. 2001م، حرکیة الإیقاع فی الشعر العربی المعاصر، المغرب: إفریقیا الشرق.
مجلسی، محمّد باقر. 1404ق، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مطهری، مرتضی. 1386ش، توحید، تهران: انتشارات صدرا.
میشل، توماس. 1377ش، کلام مسیحی، ترجمه حسین توفیقی، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
هادوی مقدم، مهدی. 1377ش، مبانی کلامی اجتهاد، چاپ اول، قم: بی جا.
الهاشمی، احمد. 1383ش، جواهر البلاغة، اشراف صدقی محمّد جمیل، طهران: مؤسّسة الصادق للطباعة والنشر.
 
مقالات
احمدی، عبدالرضا. 1379ش، «امام علی(ع) و عدالت»، مجله پیام حوزه، ش 26، صص1-18.
انوار، امیرمحمود و دیگران. 1389ش، «مبانی زیبایی شناسی استعاره از دیدگاه عبدالقاهر جرجانی»، پژوهشنامه زبان و ادبیات فارسی، سال دوم، ش 8، صص1-20.
آذرشب، محمّد علی. 1396ش، «نشانه شناسی عنوان قصیده «حُفَرٌ علی یاقوت العرش» سروده محمّد علی شمس الدّین»، مجلّه زبان و ادبیات عربی(مجلّه ادبیات و علوم انسانی سابق)، ش16، صص1-26.
برکت، بهزاد و طیّبه افتخاری. 1389ش، «نشانه شناسی شعر: کاربست نظریه مایکل ریفاتر بر شعر «ای مرز پرگهر» فروغ فرخزاد»، فصلنامه پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، دوره اول، ش4، صص 109-130. 
پاک، جواد و دیگران. 1395ش، «بررسی تطبیقی مسأله قضاء و قدر و رابطه آن با جبر و اختیار در تفسیر کبیر و المیزان»، مطالعات تفسیری، سال هفتم، شماره 25، صص153-174.
ربّانی، محمد حسن. 1382ش، «گونه‌های تأکید در قرآن»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، دوره 9، ش35-36، صص296-321.
رشیدی فرد، سیّده زهرا. 1388ش، «بررسی تطبیقی فلسفه نبوّت در قرآن و عهدین»، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه علّامه طباطبائی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی.
الزَّهرانی، عبدالله عَطیّة عبدُالله. 1427ق، «أثر الإسلام فی نقض جریر شعرَ الأخطل»، رسالة الماجستیر، المملکة العربیّة السعودیّة، جامعة أمُّ القری، کلیّة اللغة العربیّة.
شریف پور و ترابی. 1394ش، «وطن‌گرایی در شعر دفاع مقدس»، نشریه ادبیات پایداری، سال 7، ش13، صص159-183.
شریفی، عنایت اله و دیگران. 1394ش، «معاد جسمانی در قرآن و عهدین»، پژوهشنامه معارف قرآنی، سال 6، ش 21، صص8-40.
طاهری، حبیب الله و دیگران. 1388ش، «آموزه توحید در ادیان ابراهیمی(ع)»، مجله فلسفه دین، سال 6، ش2، صص5-27.
عزّتی، ابوالفضل. 1371ش، «مقایسه بین مفهوم شهادت در مسیحیّت و اسلام»، مجلّه حوزه، دوره9، ش52، صص179-163.
متولّی‌زاده، حمید. 1397ش، «بررسی محتوایی عناصر و درونمایه‌های مشترک در نقایض جریر و اخطل»، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، سال دوازدهم، ش48، صص297-323.
مقدّسی، ابوالحسن امین. 1396ش، «دلالت‌های تکرار در شعر بدوی الجبل»، مجله ادب عربی، سال 9، ش1، صص53-73.
مؤمن، ماجده و رهبر، محمد تقی. 1381ش، «حج در آیین مسیحیت»، فصلنامه میقات حج، دوره11، ش41، صص39-45.
هارینگ، بی. 1393ش، «عدالت در اندیشه مسیحیان»، ترجمه بهروز جندقی، مجله انتظار موعود، ش14، صص1-35.